22 Marsi – Dita e Nevruzit: kur Tomorri ndizet si qiri i madh
Nëse më 22 mars ngjitesh në këmbët e Tomorrit, do të kuptosh që kjo nuk është thjeshtë një datë në kalendar. Është dita kur mali vetë merr frymë. Është dita kur bektashinjtë thonë se “era e parë e pranverës ka erë të shenjtë”. Është Nevruzi – dita kur viti i ri i kalendarit bektashi troket në dyert e Shqipërisë dhe askush nuk i mbyll.
Çfarë është Nevruzi, në fakt? Është si një fjalë e vjetër që e kanë thënë dervishët nëpër teqe, por që sot e kupton edhe një fëmijë tetëvjeçar në Tiranë që sheh flakadanët në qiell. Është dita e krijimit, sipas besimit bektashi – dita kur Aliu, pasardhësi i Profetit, u shfaq në botë për të sjellë drejtësi dhe dashuri. Por për ne që rritemi nën hijen e Tomorrit, Nevruzi është edhe diçka më thjeshtë: është dita kur dimri i fundit ikën me një këngë.
Nata para 22 marsit – “nata e dritës” Në mbrëmje, teqeja e Abaz Aliut në Tomorr ndizet si një qiri i madh. Dervishët veshin të bardha, kapin kryqin e tyre të gjelbër dhe nisin rrugën drejt majës së malit. Në duar mbajnë qirinj të vegjël prej dylli, ndërsa në xhepa kanë një copë bukë misri dhe një lugë mjaltë – “për të ëmbëlsuar rrugën”, thonë. Nëna ime gjithmonë më thoshte: “Nëse sheh një qiri që dridhet, mos e shuaj. Është drita e një njeriu që lutet për ty.”
Zjarri i madh – “zjarri i Nevruzit” Në orën 5 të mëngjesit, në një shpat të malit, ndizet një zjarr aq i madh sa duket sikur vetë Tomorri ka nxjerrë gjuhën. Drurët janë të vegjël, por flaka është e gjatë. Dervishët rrethojnë zjarrin, duart lart, dhe thonë një lutje që tingëllon si këngë. Pastaj, një nga ta merr një copë hekuri të kuq nga zjarri dhe e hedh në ajër. Shkëndijat bien si yje. Njerëzit thonë se nëse një shkëndijë të prek, do të kesh fat gjatë gjithë vitit.
Ushqimet – “sofra e Nevruzit” Në këtë ditë, sofrat janë të thjeshta, por plot kuptim. Ashure – një ëmbëlsirë me grurë, sheqer, arrë dhe kanellë – është ylli i tryezës. Thonë se përfaqëson njëshimin e gjithësisë: çdo përbërës është një pjesë e botës që bashkohet në një lugë. Në Tiranë, teqeja e Kryegjyshatës shërben edhe qofte me mjaltë – mish i grirë i përzier me erëza dhe i lyer me mjaltë të kuq, për të kujtuar gjakun dhe dashurinë.
Vallet dhe këngët – “valleja e dervishëve” Në mesditë, kur dielli qëndron lart, dervishët fillojnë të kërcejnë. Është një valle që nuk ka hapa të saktë – vetëm lëvizje që duken sikur trupi po fluturon. Kënga është një përsëritje e fjalës “Allah, Allah, Ali”, por tingëllon si një pëshpëritje e ëmbël. Nëna ime më thoshte: “Nëse e ndjen këngën në zemër, do të kesh paqe gjatë gjithë vitit.”
Sot – mes traditës dhe modernitetit Në qytet, gjërat kanë ndryshuar. Në Tiranë, sheshi “Skënderbej” mbushet me flamuj të gjelbër dhe kuq. Ka koncerte, ka stenda me libra bektashinjsh, ka fëmijë që mbajnë qirinj prej dylli. Por edhe aty, një burrë i vjetër me shall të kuq mbledh një copë bukë misri dhe ia jep një të riu. I riu e merr, e puth në ballë dhe thotë: “Kjo është Shqipëria.”
Mesazhi i 22 marsit Nevruzi na mëson se identiteti ynë nuk është një fjalë, por një frymë. Èshtë dita kur kuptojmë që jemi pjesë e një zinxhiri që s’ka fillim dhe s’ka mbarim. Èshtë dita kur sheh dervishin që kërcen, fëmijën që mban qirin, plakun që lutet – dhe kupton që të gjithë janë një i vetëm.
Nëse të bie rasti të jesh këtu më 22 mars, mos u çudit nëse të ftojnë për një kafe në teqe. Prano. Do të të japin një lugë ashure, do të të thonë “mirë se të gjeta”, dhe do të të kërkojnë të heshtësh për një çast, ndërsa Tomorri ndizet si qiri i madh. Mos pyes pse. Thjesht ndjeje. Sepse kjo është dita kur Shqipëria nuk flet – ajo lutet.
