14 Marsi – Dita e Verës: kur gjaku ilir bën “pum” në venat ton
Nëse i bie rrugës më 14 mars, do ta kuptosh që s’është ditë si gjithë të tjerat. Në fshatin tim, ora katër e mëngjesit nis me krisma druve që bien në oborr. Gjyshi i veshur me xhaketën e vjetër ushtarake (që ia ka lënë halla nga viti ’78) del me një kanaçe benzine në dorë dhe i thotë gjyshes: “Hajde, se sot e ndezim zjarrin e parë të pranverës.” Ajo s’thotë asgjë, vetëm buzëqesh dhe i jep një grusht kripë “për sy të keq”.
Zjarri ndizet para se të lindë dielli. Në Kelmend thonë se nëse flaka kap majën e dëllinjës së parë, viti do jetë i bardhë. Në Labëri, nëna ime përdorte një copë shami të kuqe për të mbuluar brumën e ballakumeve; thoshte se djalli s’i afrohet ëmbëlsirës nëse e sheh të kuqen. Unë s’besoja, por prapë e bëja, se kështu mësova që besimi shpesh është më i fortë se arsyeja.
Lulet? Jo, s’i blejmë. I mbledhim. Në kodrën pas shtëpisë ka një vend ku lulëzon një bimë që e quajmë “lulja e verës”. Nëse e gjen para mesditës, duhet ta çosh menjëherë në derën e shtëpisë, pa folur me askënd në rrugë. Nëse të pyet ndokush, thjesht tund kokën. Heshtja është pjesë e ritualit. Gjyshja më thoshte: “Lulja flet vetë, ti mos i prish fjalën.”
Në Korçë, tezja Meri s’e nis ditën pa lakror. Brumi duhet të jetë aq i hollë sa të lexosh gazetën nëpër të. Në Tiranë, halla Lindita përgatit flinë në saçin e trashë që e ka nga nëna e saj. Më thotë gjithmonë: “Nëse të del flluska në majë, do të martohesh këtë vit.” Nuk më ka dalë kurrë, por unë prapë pres.
Mbrëmja është zhurmë. Çiftelia e xhaxhi Besit tingëllon si krisma në ajrin e ftohtë. Gratë kërcejnë valle të gjatë, duart lart, si degët e pemëve që presin shiun. Në mes të sheshit, një burrë i vjetër këndon: “O moj Shqipëri, o nënë, o tokë, o zjarr…” Zëri i dridhet, por askush s’e ndërhyn. Heshtja është respekt.
Në qytet, gjërat kanë ndryshuar. Në sheshin “Skënderbej” sheh fëmijë me kurora lulesh të blera në dyqan dhe dëgjon këngë nga box-i i madh që i thonë “sound system”. Por edhe aty, një vajzë e vogël mbledh një lule nga trotuari dhe ia jep nënës. Nëna e puth në ballë. Dikush nga turma thotë: “Ja, kjo është Shqipëria.”
14 Marsi nuk është pushim. Është kujtesë. Është dita kur kupton që je pjesë e një zinxhiri që s’ka fillim dhe s’ka mbarim. Është dita kur sheh gjyshin që vë kripë në zjarr, nënën që fsheh shaminë e kuqe, vajzën që mbledh lule në trotuar – dhe kupton që të gjithë janë një i vetëm.
Nëse të bie rasti të jesh këtu më 14 mars, mos u çudit nëse të ftojnë për një kafe në oborr. Prano. Do të të japin një copë bakllava, do të të thonë “mirë se të gjeta”, dhe do të të kërkojnë të heshtësh për një çast, ndërsa flaka lartëson. Mos pyes pse. Thjesht ndjeje. Sepse kjo është dita kur Shqipëria nuk flet – ajo këndon.
